تحریم یا فیلترینگ؟ چطور تشخیص بدهیم کدام است

نوشتهٔ پریسا م.

۱۴۰۵/۰۶/۳۱ · ۸ دقیقه

وقتی سایت یا برنامه‌ای از ایران باز نمی‌شود، ممکن است یکی از دو اتفاق کاملاً متفاوت افتاده باشد.

فیلترینگ یعنی تصمیم داخل کشور گرفته شده و شبکه نمی‌گذارد اتصال شما به مقصد برسد. تحریم یعنی تصمیم بیرون از کشور گرفته شده و خود سرویس خارجی، وقتی می‌بیند درخواست از ایران آمده، جواب رد می‌دهد. نشانه‌های این دو فرق دارد و از روی همین نشانه‌ها می‌شود فهمید با کدام‌یک روبه‌رو هستید. کار اینجا تشخیص است، نه آموزش عبور از فیلترینگ.

فیلترینگ یعنی چه: تصمیم از داخل گرفته می‌شود

فیلترینگ را اپراتورهای داخلی در مسیر ترافیک اعمال می‌کنند و فقط یک روش ندارد. در بررسی مشترک OONI و گروه میان، که در دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شد و روی سایت‌های حقوق زنان تمرکز داشت، روش اصلی اپراتورهای بزرگ دستکاری DNS بود: برای دامنه‌های مسدود، پاسخ DNS به جای نشانی واقعی سایت نشانی‌های خصوصی مثل 10.10.34.35 و 10.10.34.36 برمی‌گرداند. همان گزارش روی یک دامنه دیگر دو رفتار متفاوت ثبت کرده است: روی ایرانسل بیشتر اندازه‌گیری‌ها خطای reset در TLS می‌دادند و روی بقیه شبکه‌ها اتصال TCP به تایم‌اوت می‌خورد.

OONI پیش از این هم در سال ۲۰۲۰ نشان داده بود که در ایران بستن سایت‌ها بر اساس نامی که در ابتدای اتصال TLS فرستاده می‌شود، یعنی SNI، انجام می‌شود. آن‌ها ۱۱۲ دامنه را روی سه شبکه بزرگ آزمایش کردند و باز هم همان دو نتیجه درآمد: timeout یا reset. یعنی سرویس به شما چیزی نمی‌گوید؛ اتصال نیمه‌کاره قطع می‌شود.

شکل سوم، صفحه مسدودی است. OONI می‌نویسد اپراتورهای ایرانی سال‌هاست دسترسی به سایت‌ها را یا با نشان دادن صفحه مسدودی می‌بندند یا با برگرداندن نشانی‌های مخصوص سانسور.

کدام سرویس‌ها؟ فریدم هاوس در گزارش Freedom on the Net 2025 درباره ایران می‌گوید تقریباً همه شبکه‌های اجتماعی بزرگ، از جمله فیسبوک، تیک‌تاک، ایکس و یوتیوب، مسدود یا فیلتر مانده‌اند و امتیاز آزادی اینترنت ایران ۱۳ از ۱۰۰ است. همان گزارش اضافه می‌کند که در دسامبر ۲۰۲۴ شورای عالی فضای مجازی تصمیم گرفت محدودیت واتساپ و گوگل پلی برداشته شود. پیش‌تر، در سپتامبر ۲۰۲۲، داده‌های OONI مسدود شدن واتساپ، اینستاگرام، اپ استور اپل، گوگل پلی، لینکدین و اسکایپ را ثبت کرده بود. یعنی این فهرست ثابت نمی‌ماند. دو مورد پرتکرار آن را جداگانه نوشته‌ایم: چرا گوگل پلی کار نمی‌کند و چرا یوتیوب باز نمی‌شود.

تحریم یعنی چه: تصمیم از بیرون گرفته می‌شود

در تحریم، شرکت خارجی خودش تصمیم می‌گیرد به نشانی‌های ایران سرویس ندهد. نشانه‌اش این است که جواب روشنی می‌گیرید. طبق توضیح MDN، خطای ۴۰۳ یعنی سرور درخواست را فهمیده ولی از انجام آن خودداری کرده است، و برخلاف خطای ۴۰۱، وارد شدن به حساب چیزی را عوض نمی‌کند.

چند نمونه، از روی صفحه رسمی خود سرویس‌ها:

گیت‌هاب نشان می‌دهد که این وضعیت هم ثابت نمی‌ماند. در صفحه رسمی خودش می‌نویسد از وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز گرفته و خدمات ابری‌اش، چه رایگان و چه پولی، برای توسعه‌دهندگان ساکن ایران در دسترس است. ولی همان صفحه می‌گوید GitHub Enterprise Server و GitHub Copilot به مقصدهای تحریم‌شده از جمله ایران صادر نمی‌شوند، و پرداخت‌ها دست شرکت‌های واسطه‌ای است که ممکن است پرداخت از ایران را نپذیرند. یعنی یک شرکت می‌تواند هم‌زمان بخشی از خدماتش را بدهد و بخش دیگر را ندهد.

پشت این تغییر تصمیمی دولتی است. به نوشته OONI، خزانه‌داری آمریکا در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۲ مجوز عمومی D-2 را صادر کرد تا فهرست نرم‌افزارها و خدماتی که شرکت‌های آمریکایی اجازه دارند به کاربران ایرانی بدهند گسترده‌تر شود. سازمان ARTICLE 19 در مه ۲۰۲۴ نوشت که این مجوز به مقررات فدرال تبدیل شده و خدمات ارتباطی اینترنتی از تحریم‌ها مستثنا شده‌اند؛ همان‌جا یادآوری کرده که شرکت‌های بزرگ زیرساخت ابری مثل Google Cloud، Cloudflare و Amazon Web Services پیش‌تر برای میزبانی ابزارهایی که به کاربران ایرانی سرویس می‌دهند محدودیت گذاشته بودند.

پنج قدم برای تشخیص

۱. متن خطا را بخوانید. اگر پیام به سبک و زبان خود سرویس است و کد خطا دارد، طرف مقابل جواب داده است و احتمالاً تحریم است. اگر هیچ پیامی نیست یا صفحه مسدودی فارسی می‌آید، جلوی اتصال در مسیر گرفته شده است، نه در مقصد.

۲. ببینید خود سرویس سالم است یا نه. گاهی سایت برای همه دنیا از کار افتاده است. صفحه اختلال سرویس‌ها و بررسی باز شدن سایت از کشورهای دیگر این را نشان می‌دهند.

۳. پاسخ DNS را مقایسه کنید. رکوردهای DNS یک دامنه نشان می‌دهد نشانی واقعی آن دامنه چیست. اگر دستگاه شما به جای آن نشانی‌هایی مثل 10.10.34.35 می‌گیرد، این همان الگوی دستکاری DNS است که OONI در ایران ثبت کرده است.

۴. صفحه رسمی کشورهای آن سرویس را باز کنید. تقریباً هر سرویس بزرگ صفحه‌ای دارد که فهرست کشورهای تحت پوشش خود را در آن گذاشته است. اگر ایران در فهرست نیست، هیچ تنظیم شبکه‌ای آن فهرست را عوض نمی‌کند.

۵. ببینید نشانی شما از بیرون مال کدام کشور دیده می‌شود. این IP مال کیست کشور و اپراتور نشانی فعلی شما را می‌گوید. اگر هنوز ایران دیده می‌شود، سرویسی که نشانی‌های ایران را رد می‌کند همان جواب قبلی را می‌دهد.

اگر هیچ چیزی باز نمی‌شود، نه داخلی و نه خارجی، هیچ‌کدام از این دو نیست. NetBlocks درباره قطعی‌های ایران می‌نویسد این نوع اختلال در لایه شبکه رخ می‌دهد و معمولاً نمی‌شود آن را با ابزارهای عبور از سانسور یا فیلترشکن دور زد. شرح کامل در اینترنت ملی چیست.

چرا تحریم‌شکن DNS گاهی کار می‌کند و گاهی نه

DNS فقط به یک پرسش جواب می‌دهد: نشانی IP این نام چیست. مسیر ترافیک را عوض نمی‌کند و چیزی را رمزگذاری نمی‌کند.

در حالت تحریم، مقصد در دسترس است و فقط نشانی‌های ایران را رد می‌کند. سرویس‌های DNS که در ایران «تحریم‌شکن» نامیده می‌شوند بر همین پایه کار می‌کنند: نام دامنه‌های فهرست خودشان را به یک واسط بیرون از ایران می‌برند تا سرویس مقصد نشانی ایرانی نبیند. اما این روش همه‌جا جواب نمی‌دهد. گیت‌هاب در سند کنترل‌های تجاری خود نوشته که محل کاربر را نه فقط از روی IP، بلکه از روی سابقه پرداخت هم تعیین می‌کند، و ARTICLE 19 هم نشان می‌دهد محدودیت‌ها سرویس به سرویس فرق دارند. سه نکته را در نظر داشته باشید: این سرویس‌ها فقط دامنه‌های فهرست خودشان را پوشش می‌دهند، نام همه سایت‌هایی را که باز می‌کنید می‌بینند، و وضعیت خودشان هم ثابت نیست.

در حالت فیلترینگ ماجرا فرق دارد. همان داده‌های OONI نشان می‌دهد فیلترینگ در ایران فقط یک لایه نیست: گاهی پاسخ DNS دستکاری می‌شود، گاهی اتصال TCP به نشانی درست تایم‌اوت می‌خورد و گاهی اتصال TLS همان اول کار با reset قطع می‌شود، و روی یک دامنه واحد هم شبکه‌های مختلف رفتار متفاوت دارند. پس یک تنظیم واحد همه‌جا جواب نمی‌دهد، و ما هم دستورالعملی برای عبور از آن نمی‌نویسیم. جزئیات خود DNS در DNS چیست و چطور آن را عوض کنیم آمده است.

چرا عوض کردن نشانی هم همیشه کافی نیست

فرض کنید ترافیک شما از سروری در کشور دیگر بیرون می‌رود و سایت نشانی آن سرور را می‌بیند. باز هم ممکن است رد شوید، چون سرویس‌ها فقط به نشانی نگاه نمی‌کنند. این را خودشان نوشته‌اند:

• گیت‌هاب: محل کاربر را از چند منبع تعیین می‌کند، از جمله نشانی IP و سابقه پرداخت. همچنین می‌گوید سفر به منطقه تحریم‌شده ممکن است روی وضعیت حساب اثر بگذارد.
• اسپاتیفای: کشور حساب همان جایی است که هنگام ثبت‌نام در آن بوده‌اید. برای عوض کردنش باید روش پرداختی داشته باشید که در کشور جدید صادر شده باشد، و آن کشور تازه وقتی در فهرست ظاهر می‌شود که واقعاً آنجا باشید.
• گوگل پلی: برای افزودن کشور جدید باید در همان کشور باشید و روش پرداخت همان کشور را داشته باشید، و بعد از هر تغییر دست‌کم ۹۰ روز نمی‌توانید دوباره آن را عوض کنید.

یعنی اتصال ممکن است برقرار شود و حساب باز هم رد شود. هیچ‌کس نمی‌تواند تضمین کند که جواب می‌دهد، و ما هم چنین قولی نمی‌دهیم. برای اینکه ببینید فیلترشکن اصلاً چه چیزی را عوض می‌کند و چه چیزی را نه، وی‌پی‌ان چیست را بخوانید.

درباره قانون

مصوبه شورای عالی فضای مجازی که در فوریه ۲۰۲۴ (بهمن ۱۴۰۲) منتشر شد، در بند ۶ استفاده از ابزارهای عبور از فیلترینگ را ممنوع اعلام کرده است. فیلترواچ در بررسی حقوقی خود می‌نویسد این ممنوعیت بدون تعیین مجازات آمده و به معنای جرم‌انگاری استفاده از این ابزارها نیست. این متن مشاوره حقوقی نیست. عبور از تحریم هم موضوع جداگانه‌ای است و ربطی به این مصوبه ندارد.

۴۰۴ VPN

۴۰۴ VPN از پروتکل VLESS استفاده می‌کند. تعرفه رایگان روزانه ۲ گیگابایت می‌دهد، بدون کارت بانکی و پس از ساخت حساب با ایمیل یا تلگرام، و اپلیکیشن برای اندروید و مک دارد. سروری داخل ایران نداریم و قول نمی‌دهیم اتصال در ایران برقرار شود. برای سرویس‌هایی که به خاطر تحریم نشانی‌های ایران را رد می‌کنند، عوض شدن نشانی گاهی کافی است و گاهی نه، چون همان‌طور که بالاتر گفتیم، کشور حساب و روش پرداخت هم به حساب می‌آیند. شروع از صفحه اصلی.